|
Le Consëi provinzial - suraodüda
Le Consëi é le mascim organn rapresentatif y de dezijiun dla Provinzia autonoma de Balsan, le su inanter i organns (i atri organns é la Presidënta o le Presidënt dla Provinzia y la Junta provinziala) a ester espresciun direta dla popolaziun.
Al é na sort de laboratore olache al nasc idees y propostes por mioré la vita dles zitadines y di zitadins, olache al vëgn fat discusciuns y aprovè leges y olache al vëgn surandè inciaries importantes.
Porchël él oportunn aprofondì les conescënzes de chësc organn politich-rapresentatif important analisan i aspec de süa composiziun, dla dorada dl'inciaria, dla manira de lité y dles funziuns che al à.
 |
| 1. COMPOSIZIUN DL CONSËI PROVINZIAL |
Aladô dl articul 48 dl Test unich dles leges costituzionales che reverda le Statut spezial por le Trentin-Südtirol, aprovè cun D.P.R. dl 31 de agost 1972, n. 670, y inultima mudé cun la lege costituzionala dl 31 de jenà 2001, n. 2 (plü tert denominé Statut d'autonomia) é le Consëi dla Provinzia autonoma de Balsan sciöche ince le Consëi dla Provinzia autonoma de Trënt formè da 35 aconsiadësses y aconsiadus.
| 2. DORADA DL'INCIARIA - TOMADA DAN TËMP |
La dorada dl'inciaria dl Consëi provinzial é de cinch agn. Chësta spana de tëmp vëgn generalmënter tlamada legislatöra; ara mët man le dé dles lîtes. La lîta dl Consëi provinzial de Südtirol y chëra dl Consëi Provinzial de Trënt vëgn tignida le medemo dé. Sce un di dui Consëis provinziai vëgn renovè dan tëmp ne romagn chësc nia tl´inciaria por cin agn, mo ma cina al decurs dla dorada dl´inciaria de cin agn dl Consëi provinzial tomè.
Le Statut spezial vëiga danfora la poscibilité che le Consëi provinzial pois ince tomè dan tëmp, chësc ó dì dan le decurs dla perioda de cin agn. Le Consëi provinzial po tomè cun Decret dl Presidënt dla Republica sce al comët aziuns cuntra la costituziun, violaziuns pesoces cuntra la lege o sce al ne remplazëia nia la Junta provinziala o le Presidënt dla Provinzia che à cometü de chëstes aziuns o violaziuns dla lege; al po ince tomè por motifs de segurëza nazionala.
Cun le medemo decret de tomada vëgnel nominé na comisciun metüda adöm da trëi porsones, che tol i provedimënc che foss de competënza dla Junta provinziala y i provedimënc urgënc, y scrî fora tl tëmp de trëi mëisc lîtes nöies.
Le Consëi provinzial po ince tomè sce la maioranza de sü mëmbri dà contemporaneamënter les demisciuns y sce al resultëia imposcibl formè na maioranza tl tëmp de trëi mëisc do les lîtes. De te'demisciuns y l'imposcibilité de formè na maioranza te n tëmp iustificabl é sëgns de n gran malester y d'enorms conflic inanter i organns dla Provinzia y/o i partis rapresentà tl Consëi provinzial; chësc comporta la nezescité de tignì lîtes nöies tl tëmp de 90 dis.
I Consëis provinziai de Trënt y de Balsan toma ince dan tëmp sce le Consëi regional, che é formè sciöche an sa dai dui Consëis provinziai, toma dan tëmp a gauja de aziuns cuntra la costituziun o de violaziuns pesoces cuntra la lege o sce la Junta regionala o süa presidënta o so presidënt ne vëgn nia sostituis por avëi cometü de te'aziuns o violaziuns, o por motifs de segurëza nazionala. Te de te'caji mëssel gnì scrit fora danü les lîtes por renovè i dui Consëis provinziai che mantëgn indere inant sües funziuns cina che al vëgn lité i Consëis nüs.
|
I articui 47 y 48 dl Statut d'autonomia vëiga danfora che le Consëi provinzial vëgn lité por la dorada de cin agn adoran le sistem proporzional cun dërt de lîta universal, diret y socrët. Les lîtes de n Consëi provinzial nü vëgn scrites fora dal Presidënt dla Provinzia y vëgn tignides al plü adora la cuarta domënia dan y al plü tert la secunda domënia do le decurs dla perioda de cin agn.
L´articul 47 vëiga implü danfora che le Consëi provinzial determinëies, cun lege provinziala da aprovè cun la maioranza assoluta de sü mëmbri, en concordanza cun la Costituziun y cun i prinzips dl ordinamënt iuridich dla Republica y ince tl respet dles oblianzes internazionales y dles desposiziuns dl Statut d'autonomia, la forma de govern dla Provinzia y insciö ince les modalitês por la lîta dl Consëi provinzial.
Le Consëi provinzial n'à porater dè fora ciamò degöna lege litala organica mo à messü se limité a promulghè normes transitories por les lîtes provinziales dl 26 d'otober 2003.
Aladô dla lege provinziala dl 14 de merz 2003, n. 3 "Desposiziuns sön la lîta dl Consëi dla Provinzia autonoma de Balsan por l´ann 2003" él gnü stabilì che por les lîtes dl Consëi provinzial tignides tl´ann 2003 êl da apliché les desposiziuns aladô dla lege regionala dl 8 d'agost 1983, n. 7 y mudaziuns suandëntes, tan inant che ares é compatibles cun les desposiziuns dla lege provinziala nominada. Les lîtes provinziales dl 26 d'otober 2003 é porchël gnüdes tignides prinzipalmënter sön la basa dles desposiziuns che à valü cina sëgn por la lîta dl Consëi regional; chësc reverda suradöt le sistem de lîta y de conseguënza l'assegnaziun di scagns.
|
| 3.2 Regolamentaziun varënta |
Por la lîta dl Consëi provinzial forma döt le teritore dla Provinzia de Balsan na unica zircoscriziun litala.
A lité po jì (dërt de lîta atif) dötes les litadësses y düc i litadus che cina le dé dles lîtes à complì i 18 agn, che é scric ite tles listes litales, che le dé dla publicaziun dl decret d'indiziun dles lîtes é residënc da cater agn zënza interuziun te n comun dla regiun dl Trentin-Südtirol y à passè la gran pert de chisc cater agn tla Provinzia de Balsan. Tla funziun de aconsiadëssa provinziala o aconsiadù provinzial po gnì lità (dërt de lîta passif) dötes les zitadines y düc i zitadins che à complì o complësc i 18 agn cina al dé dles lîtes, che é scric ite tles listes litales de n comun dla Regiun Trentin-Südtirol y che le dé de publicaziun dl'indiziun dles lîtes é residënc tl teritore dla regiun.
La partezipaziun ales lîtes é n dërt y n dovëi zivich. Vigni zitadina y vigni zitadin à na usc de lista. La usc vëgn dada meton na crusc sön le simbol dla lista chirida fora sön le zetola litala. Implü po la litadëssa o le litadù dè jö cina a cater usc de preferënza por candidates o candidac dla lista litada.
Por l'assegnaziun di scagns a vigni lista vëgnel partì le numer total dles usc che vel ciafades da dötes les listes cun le numer dles aconsiadësses assegnades o di aconsiadus assegnà (35) plü dui (porchël 37) ciafan insciö fora le cuoziënt lital; fraziuns eventuales dl cuoziënt lital ne vëgn nia tutes en conscidraziun. Spo vëgnel assegné a vigni lista tan de scagns co le numer di iadi che le cuoziënt lital é contignü tles usc arjuntes da vigni lista. Sce do la pröma partiziun restel ciamò scagns chir fora l'Ofize de lîta zentral inanter la cuantité dles usc restantes de dötes les listes, les plü altes, te n numer anfat al numer di scagns ciamò öc y assegnëia a vigni lista, de chëra che les usc restantes fej pert, n ater scagn. Sce le numer dles usc restantes á anfat vëgn le scagn assegné a chëra lista che à ciafè indöt le maiù numer de usc; sce al vëgn dant ince dailò na situaziun de parité spo vëgnel trat ala niza. Te chësta partiziun vëgnel ince trat ite chëres listes che n'à nia arjunt deplëgn le cuoziënt lital. Sce cun le cuoziënt lital determiné chilò dessura le numer total di scagns da assegné ales listes desavalies jiss sura le numer di aconsiadus preodüs o dles aconsiadësses preodüdes fora (35) vëgn les operaziuns fates ciamò n iade cun n cuoziënt lital nü che vëgn calcolè cun la diminuziun dl dividënt de öna na unité (chësc ó dì da 37 a 36).
La lege litala garantësc che almanco un n componënt o öna na componënta dl grup linguistich ladin che cun sü 4,37% rapresentëia le mënder grup linguistich dla Provinzia (le grup linguistich todësch forma le 69,15% y chël talian le 26,47%) röies ite tl Consëi provinzial.
L'organisaziun y l´esecuziun dles lîtes ti speta ala Junta Provinziala y ince al Ofize de lîta zentral che é metü adöm da trëi magistrac y che é inciasè pro la sënta dla Junta provinziala.
| 4. LES FUNZIUNS DL CONSËI PROVINZIAL |
La funziun prinzipala che le Statut d'autonomia assegnëia al Consëi, avisa sciöche la Costituziun assegnëia al Parlamënt, é l'eserzize dla funziun legislativa: al Consëi ti speta la competënza d'aprovè cun na prozedöra stabilida avisa leges provinziales che regolëia les chestiuns desvalies de competënza dla Provinzia. Dlungia chësta funziun che po gnì definida tlassica y tipica de n parlamënt, à le Consëi na ligna de d'atres funziuns avisa tan importantes, che vëgn spligades chilò dessot.
| 4.1 La funziun legislativa |
La funziun prinzipala dl Consëi provinzial é la legislaziun. Cina ala mudaziun dla Costituziun Taliana fata cun la lege costituzionala dl 18 d'otober 2001, n. 3 se partî sö la competënza legislativa dla Provinzia autonoma de Balsan aladô de süa portada, te primara, secundara y terziara te materies dades dant avisa; dötes les atres materies ê competënza dl Stat. Sëgn é la situaziun invertida. Deperpo che al Stat é resservada na ligna de materies bëgn definida sciöche por ejëmpl la politica estera, la defenjiun, le sistem de valüta, la politica fiscala, l'ordinn publich y la segurëza, la iurisdiziun y d'atres, à la Provinzia le podëi d'ativité legislativa te dötes les atres materies. Pro la legislaziun mëss la Provinzia respetè la Costituziun Taliana, le dërt comunitar, les convenziuns internazionales y ince - te certes materies atribuides ala insciö tlamada legislaziun concurënta - se tignì ai prinzips stabilis cun lege statala. L'eserzize de chësta competënza legislativa se manifestëia dantadöt tl'ativité d'ejam y aprovaziun da pert dl Consëi provinzial di dessëgns de lege. L'iniziativa de lege ti speta a vigni aconsiadëssa y a vigni aconsiadù, ala Junta provinziala y al popul. Da n punt de odöda formal à düc trëi i sogec i medemi dërc de iniziativa de lege, deache portan ite n dessëgn de lege, metü adöm da na relaziun d'acompagnamënt y da n test partì sö te articui, mëti a jì la prozedöra complicada de formaziun de na lege provinziala. Les statistiches (nia ma chëres che reverda le Consëi provinzial, mo ince chëres en general) indere desmostra che al é plü saurì poscibl che n dessëgn de lege presentè dal Govern, te nosc caje dala Junta provinziala devëntes efetivamënter na lege che chi presentà dales aconsiadësses o dai aconsiadus o dal popul. Chësc depënd imprömadedöt dal fat che canche al vëgn tratè n dessëgn de lege tl plenum po le Govern se lascè de regola sön la maioranza, che va debojëgn por l'aprovaziun dla lege, y spo dal fat che l'elaboraziun de n dessëgn de lege mët gonot danfora conescënzes tecniches che la Junta provinziala normalmënter à por mirit de sües strotöres, mo che ti mancia sovënz ala singula aconsiadëssa o al singul aconsiadù. Te öna na materia é l'iniziativa de lege ma resservada ala Junta provinziala: sböc dl bilanz y dessëgns de lege finanziara po ma gnì portà ite da d'ara.
Vigni proposta de lege mëss gnì presentada ala presidënta o al presidënt dl Consëi che l'assegnëia spo por n'ejaminaziun ala comisciun legislativa competënta. Les comisciuns legislatives vëgn metüdes adöm tl mëteman de vigni legislatöra dal Consëi provinzial che stabilësc ince le numer y i raiuns de competënza sciöche ince le numer di mëmbri de vigni comisciun y passa spo ala lîta de chisc, tignin cunt dla consistënza di grups linguistics tl Consëi y, tan inant che al é poscibl, dles fraziuns.
Les comisciuns legislatives ejaminëia vigni dessëgn de lege che ti é gnü assegné tl tëmp de n terminn determiné portan eventualmënter tl test mudaziuns che vëgn aratades d'ütl. Do che i laûrs é gnüs stlüc jö mëna la presidënta o le presidënt dla comisciun le dessëgn de lege tl test aprovè dala comisciun indô zoruch ala presidënta o al presidënt dl Consëi adöm a na relaziun scrita. I mëmbri dla comisciun che n'à nia aprovè le dessëgn de lege po presentè na relaziun de mendranza.
Le dessëgn de lege vëgn metü spo dala presidënta o dal presidënt sön l'ordinn dl dé dl Consëi provinzial por n control definitif. Tl plenum dl Consëi, te na sentada ofiziala, vëgnel impröma tignì na discusciun generala sön le dessëgn de lege y spo de regola na debata y na litaziun sön vigni singul articul dl dessëgn de lege cun propostes de mudaziuns eventuales presentades dala Junta provinziala o dales aconsiadësses o dai aconsiadus. Do che düc i articui é gnüs aprovà vëgn le dessëgn de lege te süa totalité sotmetü a na litaziun finala socrëta.
Sce pro chësta litaziun vëgn le dessëgn de lege aprovè, vëgn la lege provinziala promulgada, zënza na revijiun prezedënta da pert dl Govern, dala Presidënta o dal Presidënt dla Provinzia y spo publicada tl Boletin Ofizial dla Regiun. Ater co sce al vëgn dant valch va la lege en forza le 15ejim dé do süa publicaziun. Tl tëmp de 60 dis po indere le Govern sciuré sö dan dala Curt Costituzionala la chestiun de costituzionalité dla lege provinziala. Chësc dërt à ince la Provinzia sce ara arata che na lege statala violëies les competënzes dla Provinzia.
| 4.2 La funziun de creaziun (di atri organns dla Provinzia) |
N'atra funziun importanta dl Consëi provinzial, che ti speta deache al é le su organn lité diretamënter dala popul y de conseguënza espresciun de sovranité dl popul, é la lîta di atri dui organns dla Provinzia odüs danfora dal Statut: la presidënta o le presidënt dla Provinzia y la Junta provinziala. Impröma lita le Consëi provinzial a maioranza assoluta de usc la presidënta o le presidënt dla Provinzia y spo, do avëi determiné le numer, i assessurs y les assessuries che forma la Junta provinziala, l'organn esecutif dla Provinzia.
Chësta funziun importanta desfarenziëia tlermënter le Consëi dla Provinzia autonoma de Balsan dai atri consëis regionai dantadöt da chi dles regiuns a statut normal che n'à da agn bele nia plü chësta funziun. Tles regiuns a statut normal y te na regiun a statut spezial (la Sicilia) ne vëgn nia ma le Consëi regional lité diretamënter dal popul mo ince la presidënta o le presidënt dla regiun. Ala presidënta litada o al presidënt lité diretamënter dal popul ti speta spo la nomina di mëmbri dla junta (al po ince ester porsones che ne fej nia pert dl Consëi regional). Ales regiuns a statut spezial, la Valle d'Aosta, le Friuli-Venezia Giulia y la Sardegna, sciöche ince ales döes provinzies autonomes de Trënt y Balsan ti él gnü atribuì, tres la lege costituzionala dl 31 de jenà 2001, n. 2, le dërt de regolamentè la forma de govern cun lege regionala o provinziala. A chësta manira pol implü gnì definì les modalitês de lîta o de costituziun di organns dla Regiun o dla Provinzia. La vijina Provinzia de Trënt s'à bele sorvì de chësta poscibilité stabilin cun na lege aposta che dlungia le Consëi provinzial vëgn ince la presidënta o le presidënt dla Provinzia lité diretamënter dal popul. Chësta desposiziun à bele ciafè aplicaziun en gaujiun dles ultimes lîtes dl 26 d'otober 2003. Le Consëi dla Provinzia autonoma de Balsan à regolamentè cina sëgn cun na lege provinziala aposta ma les lîtes dl 2003 stlujon fora cun intenziun l'aspet dla forma de govern y chël di raporc inanter i singui organns dla Provinzia. Porchël vëgnel ciamò apliché te Südtirol la desposiziun dl Statut d'autonomia aladô de chëra che la Presidënta o le Presidënt dla Provinzia sciöche ince i mëmbri dla Junta (les assessuries y i assessurs) vëgn lità dal Consëi provinzial. Te chësc contest vëgnel ciamò recordè che n'eventuala lege provinziala sön la lîta dla Presidënta o dl Presidënt dla Provinzia cun dërt de lîta general diret tres la popolaziun mëss gnì aprovada dal Consëi provinzial cun na maioranza cualificada de dui terzi dles aconsiadësses y di aconsiadus.
| 4.3 La funziun de control |
N'atra funziun dër importanta dl Consëi provinzial é chëra de control dl'ativité dla Junta provinziala. La funziun de control vëgn eserzitada dales singules aconsiadësses y dai singui aconsiadus tres interogaziuns cun resposta scrita y interogaziuns orales sön argomënc d'atualité, tres la racoiüda de informaziuns y eventuales comisciuns d'inrescida.
| 4.3.1 |
La interogaziun cun resposta scrita é le stromënt plü scëmpl y plü adorè da pert dles aconsidësses y di aconsiadus por conësce y controlè l'ativité dla Junta provinziala: al é na domanda scëmpla en forma scrita intestada al Presidënt dla Provinzia o a n'assessuria o n assessur, por savëi sce valch corespogn ala verité, sce la Junta à ciafè na informaziun, sce la Junta à tut o mina de tó dezijiuns sön certes chestiuns, o sce al po gnì stlarì y splighé l'ativité dl'aministraziun publica.
La domanda é da fà en forma scrita ala presidënta o al presidënt dl Consëi che la mëna inant ala porsona damanada. Chësta mëss respogn atira (tl tëmp de 30 dis) y avisa por scrit. Sce al ne vëgn nia respognü a na interogaziun tl tëmp de 60 dis spo lì dant la presidënta o le presidënt dl Consëi la interogaziun tla sentada dl Consëi provinzial suzessiva y inviëia la porsona damanada a dè na resposta tl tëmp de ot dis. La presidënta o le presidënt dl Consëi ortiëia na copia dla interogaziun y dla resposta a dötes les aconsiadësses y a düc i aconsiadus por tuta de conescënza. |
|
|
| 4.3.2 |
La interogaziun orala sön argomënc d'atualité che é gnüda tuta sö tl 1993 tl regolamënt intern dl Consëi provinzial é n stromënt che é gnü surantut dal sistem parlamentar inglesc y porchël vëgn chësta interogaziun ince tlamada "question time".
Le regolamënt vëiga danfora che al sides te vigni sessiun dl Consëi provinzial (un n iade al mëis) na spana de tëmp de 90 menüc resservada al tratamënt de interogaziuns sön argomënc d'atualité che vigni aconsiadëssa y vigni aconsiadù à le dërt de fà ala Presidënta o al Presidënt dla Provinzia y ai mëmbri dla Junta provinziala. Chëstes interogaziuns mëss gnì presentades por scrit almanco dui dis da laûr dan la sessiun dl Consëi interessada, mëss ester cörtes (sciöche lim mascim de lunghëza à la presidënza stabilì 15 righes scrites a mascinn), mëss se limité ala domanda obietiva (al é da evité comentars) y da iade a iade a öna na situziun che é liada ala funziun publica dla Junta provinziala.
Intratan le tëmp resservè al tratamënt de interogaziuns sön argomënc d'atualité al mëteman de vigni sessiun dl Consëi provinzial (les domandes vëgn tratades aladô dl ordinn de presentaziun) lî la damananta o le damanant süa domanda. La porsona damanada à trëi menüc de tëmp por respogne y ala fin proponn l'aconsiadëssa o l'aconsiadù dui menüc por na replica eventuala. Interogaziuns a chëres che an ne po nia respogn o por mancianza de tëmp o por l'assënza iustificada dla damananta o dl damanant o dla porsona damanada mëss gnì respognüdes por scrit tl tëmp de cin dis dal dé dla sentada. |
|
|
| 4.3.3 |
Por podëi eserzité deplëgn sües funziuns à vigni aconsiadëssa y vigni aconsiadù debojëgn de tröpes informaziuns, de dac y ates. Al é tler che le contat cun les zitadines y i zitadins é la pröma fontana de informaziuns por les aconsiadësses y i aconsiadus y rapresentëia ince la miù poscibilité por cöie adöm minunghes, inrescì bojëgns, lamentanzes, critiches y fac. Mo gonot ne basta chëstes informaziuns o chisc dac nia, les informaziuns é framentares y mëss gnì reodüdes y confrontades. Porchël defënn l'ordinamënt iuridich le dërt dles porsones litades de se procuré y ghiré informaziuns, dac y ates ince sön tru istituzional. L'articul 109, coma 2, dl regolamënt intern dl Consëi provinzial desponn de chësc vers: "Les aconsiadësses y i aconsiadus à le dërt de ciafè atira dal'aministraziun provinziala sciöche ince dai organns y dai ënc o eserzizi subordinà les informaziuns de ütl por l'eserzize de so mandat. La domanda por informaziuns, ates y dac é da fà aladô dles competënzes ala Presidënta o al Presidënt dla Provinzia o al'assessuria competënta o al assessur competënt." L'articul 8 dl decret dl Presidënt dla Junta provinziala dl 16 de jügn 1994, n. 21 ("Regolamënt por discipliné l'eserzize dl dërt d'azès ai documënc aministratifs y dl tratamënt di dac personai") reprodüj avisa la desposiziun dl regolamënt intern dl Consëi provinzial y sotrissëia che les aconsiadësses y i aconsiadus à le dërt d'azès ales deliberaziuns dla Junta provinziala adotades en via ordinara, de control o de verda y ince ai decrec dles assessuries y di assessurs; chësc dërt po ince gnì eserzité tres na domanda orala pro la strotöra organizativa, che i tëgn sö en original. |
|
|
| 4.3.4 |
N ater stromënt important d'ispeziun y control dl'ativité dla Junta provinzila é l'istituziun de na comisciun d'inrescida. Chësta vëgn istituida sön domanda motivada de almanco n chert di mëmbri dl Consëi, chësc ó dì de almanco 9 aconsiadësses y aconsiadus. Te chësta comisciun é rapresentada vigni fraziun dl Consëi provinzial cun n mëmber nominé. Tla domanda scrita ala presidënta o al presidënt dl Consëi provinzial mëssel gnì dè dant l'argomënt da inrescì. Pro litaziuns eventuales tla comisciun à vigni mëmber tan de usc sciöche la fraziun à mëmbri.
La comisciun d'inrescida se procurëia stlarimënc, informaziuns y documënc che reverda la chestiun da inrescì y presentëia al Consëi, do avëi stlüt jö i laûrs, na relaziun sön les contlujiuns y i resultac arjunc. Ara po ince presentè propostes. |
|
|
| 4.4 La funziun de cooperaziun |
Le Consëi provinzial eserzitëia la funziun de dè indicaziuns por sües ativitês ala Junta provinziala dandadöt tres moziuns y moziuns por i dessëgns de lege provinziala (ordinn dl dé).
| 4.4.1 |
La moziun é n at dl Consëi provinzial cun le fin de dè ala Junta provinziala determinades indicaziuns politiches, n documënt che vigni aconsiadëssa o vigni aconsiadù po presentè por arjunje na debata y na deliberaziun dl Consëi provinzial sön na certa chestiun. Nia lasciades pro ne vëgn moziuns scrites te na forma ofenosa o che ne toca nia o che reverda argomënc che ne interessëia nia diretamënter les zitadines y i zitadins de Südtirol. La moziun é porchël n stromënt tlassich por dè indicaziuns politiches. Tla pert deliberativa de na moziun vëgn la Junta provinziala tla maiù pert di caji obliada o inviada a operè te na certa manira o a adotè provedimënc determinà. Datrai vëgn chësc stromënt ince adorè por provochè n iudize al intern dl Consëi sön n problem determiné nia de pertinënza strënta dla Junta provinziala, mo dl Consëi (y de sü organns) o d'atri ënc y istituziuns (Govern, Parlamënt, Uniun europeica) a chi che al ti vëgn lascè al savëi la dezijiun dl Consëi cun l'invit a se dè jö cun la chestiun presentada.
La presidënta o le presidënt dl Consëi é oblié a mëte en evidënza i impëgns lià ales moziuns aprovades y a informè i sogec competënc di eventuai terminns da tignì ite.
Na forma particolara de moziun é la moziun de desfidënza che por süa particolarité é da conscidré plütosc n stromënt de control y verificaziun dl Consëi provinzial che n stromënt de cooperaziun politica. La moziun de desfidënza é n at politich particolar cun chël che al vëgn metü en discusciun dan dal Consëi le raport de crëta danter le Consëi instës y le Presidënt/la Presidënta dla Provinzia, döta la Junta provinziala o i singui mëmbri de chësta (o inanter Consëi y presidënta o presidënt dl Consëi, döt l'ofize de presidënza dl Consëi o i singui mëmbri de chësc). Por chësta particolarité y por alzè fora les conseguënzes speziales che l'aprovaziun de na moziun de desfidënza comporta él odü danfora, por portè ite y tratè na moziun de desfidënza, condiziuns plü rigoroses che por na moziun "normala". Na moziun de desfidënza mëss ester motivada y gnì sotescrita da almanco 5 aconsiadësses o aconsiadus deperpo che na moziun "normala" po gnì presentada ince ma da öna n'aconsidëssa o da un n aconasiadù. Implü n'é pro na moziun de desfidënza nia ametü na prozedöra d'urgënza y la litaziun mëss gnì fata cherdan sö por inom, ater co sce cin aconsiadësses o aconsiadus se damana na litaziun socrëta. |
|
|
| 4.4.2 |
Pro na moziun por n dessëgn de lege (ordinn dl dé) se trâtera de n documënt politich che ti somëia a na moziun y che se desfarenziëia dala moziun ma por via che ara é portada ite te na prozedöra de legislaziun. Denant che al vëgnes stlüt jö la debata generala sön n dessëgn de lege po vigni aconsiadëssa y vigni aconsiadù presentè cina a trëi moziuns (ordinn dl dé) che reverda la chestiun tratada. Na moziun por n dessëgn de lege po avëi sciöche fin chël de dè ala Junta provinziala istruziuns por l'aplicaziun dla lege tratada; ara po ince tó ite d'atri temesc a condiziun che ai reverdes le contignü dl dessëgn de lege che vëgn tratè.
Sciöche pro les moziuns à la presidënta o le presidënt dl Consëi ince pro les moziuns por n dessëgn de lege (ordinn dl dé) la competënza de mëte en evidënza i impëgns lià ales moziuns aprovades y informè i sogec competënc di eventuai terminns da tignì ite.
|
|
|
Dlungia les funziuns legislatives, de creaziun, de control y de cooperaziun à le Consëi provinzial na ligna de d'atres funziuns che ti vëgn surandades dal Statut d'autonomia o da leges statales o provinziales. Chëstes funziuns po gnì sintetisades insciö:
- nominaziun y designaziun;
- tutes de posiziun;
- contestaziuns dan la Curt costituzionala;
- lege-aodanzes y dessëgns de lege-aodanzes ortiades al Parlamënt;
- iniziatives por la modificaziun dl Statut d'autonomia.
| 4.5.1 |
Nominaziun y designaziun
La nominaziun y la designaziun é espresciuns concretes dla competënza dl'aministraziun publica de designé na porsona titolara de n'inciaria. Inanter nominaziun y designaziun él indere na desfarënzia sostanziala: pro la nominaziun vëgn na inciaria surandada tres na dezijiun direta da pert dl'aministraziun provinziala (te chësc caje dal Consëi), pro la designaziun ti speta bëgn al'aministraziun (te chësc caje al Consëi) la individuaziun dla porsona por n ofize determiné o por na certa inciaria, mo la surandada ofiziala vëgn fata tres n at de nominaziun da pert de n ater soget privat o publich.
La competënza dl Consëi a nominé porsones sciöche titolares de ofizi determinà o a les designé por inciaries determinades é scrita en pert te desposiziuns spezifiches dl Statut d'autonomia y tles normes d'atuaziun relatives (generalmënter por nominaziuns y designaziuns de na certa relevënza istituzionala sce an conscidrëia che le Consëi é l'organn rapresentatif dla Provinzia de majera importanza) y en pert te leges provinziales y statales.
Danter les nominaziuns y les designaziuns de competënza dl Consëi provinzial vëgnel dantadöt indiché:
- la nominaziun de 2 comëmbri dla comisciun paritetica di sis y di dodesc aladô dl articul 107 dl Statut d'autonomia;
- la designaziun de 7 comëmbri dla comisciun permanënta por i problems dla Provinzia de Balsan (istituida pro la presidënza dl Consëi di Ministri) aladô dla mosöra 137 dl Pachet;
- la nominaziun de 3 mëmbri dl comitê de consëns inanter Stat y Provinzia aladô dl articul 13 dl D.P.R. n. 752/1976;
- la nominaziun dla defensuria popolara o dl defensur popolar aladô dla lege provinziala dl 10 de messè 1996, n. 14;
- la nominaziun de meses les vicares y de mec i vicari (4) dl Tribunal aministratif regional - seziun autonoma de Balsan aladô dl D.P.R. n. 426/1984, y mudaziuns y integraziuns suandëntes;
- la nominaziun de 4 mëmbri dl Comitê provinzial por les comunicaziuns (Corecom) aladô dla lege provinziala dl 18 de merz 2002, n. 6;
- la designaziun de 3 mëmbri efetifs y 3 mëmbri suplënc respetivamënter tla comisciun zircoscrizionala dles lîtes sides de Balsan che ince dles sotcomisciuns de Balsan, Porsenù, Bornech, Maran y Solaneres;
- la designaziun de na rapresentanta o de n rapresentant o de de plü rapresentantes y rapresentanc dl Consëi provinzial de Südtirol te presidënzes, ti consëis d'aministraziun, ti collegiums di controlacunc, tles consultes, tles comisciuns o ti comitês che é gnüs istituis pro l'aministraziun provinziala (te valgügn caji ti speta le dërt de fà propostes ala mendranza politica).
Pro dötes les nominaziuns y designaziuns vëgnel apliché la litaziun socrëta. |
|
|
| 4.5.2 |
Tutes de posiziun
Aladô dl articul 103, coma 3, dl Statut d'autonomia mëss i proiec de modificaziun dl Statut instës, de inizitiva governativa o parlamentara gnì comunicà dal Govern al Consëi provinzial che mëss tó posiziun tl tëmp de 2 mëisc.
Le regolamënt intern dl Consëi vëiga danfora che les domandes de modificaziun dl Statut che é gnüdes menades inant dal Govern vëgnes dades sö dala presidënta o dal presidënt dl Consëi por na verificaziun a na comisciun speziala che é gnüda istituida a mëteman dla legislatöra y che é metüda adöm da dötes les porsones che presidiëia na fraziun o da porsones autorisades.
La comisciun mëss fà na relaziun al Consëi tl tëmp di 20 dis suzessifs fajon na proposta dla deliberaziun da tó cun na tuta de posiziun positiva o negativa, na tuta de posiziun positiva cun anotaziuns o na tuta de posiziun positiva, a condiziun de surantó tl test dla domanda les mudaziuns proponüdes dal Consëi.
N'atra tuta de posiziun, ince sce nia tipica, mëss le Consëi dè jö por ci che reverda i dui magistrac dl Tribunal aministratif regional - seziun de Blasan, che fej pert dl grup linguistich todësch y che mëss gnì nominà dal Stat. Le D.P.R. dl 6 de aurì 1984, n. 426, y mudaziuns y integraziuns suandëntes, vëiga danfora che la nominaziun de chisc magistrac vëgnes fata cun l'aprovaziun dl Consëi provinzial de Südtirol. Ince sce la deliberaziun dl Consëi provinzial de Südtirol é na deliberaziun de consëns se trâtera indiretamënter de na tuta de posiziun dl Consëi sön na proposta nominativa formala da pert dl Stat. |
|
|
| 4.5.3 |
Contestaziuns dan la Curt costituzionala
La Provinzia autonoma de Balsan, aratan che na lege dl Stat, dla Regiun Trentin Südtirol, dla Provinzia autonoma de Trënt y de d'atres regiuns ferësces sües competënzes legislatives o le prinzip de sconanza dles mendranzes linguistiches à le podëi de contestè la lege relativa dan la Curt costituzionala. Chësta desposiziun é importanta por la sconanza dles competënzes garantides dala Costituziun y dal Statut d'autonomia. Al mëss gnì fat la proposta de contestaziun da pert dla Presidënta o dl Presidënt dla Provinzia sciöche rapresentant legal dla Provinzia instëssa, do che le Consëi provinzial à deliberé. Deache le tëmp por fà recurs é valgamia püch (60 dis dala publicaziun dla lege che dess gnì contestada) vëgnel adotè tla pratica la prozedöra suandënta: la deliberaziun de contestaziun, che à la funziun de sostëgn pro le recurs presentè dala Presidënta o dal Presidënt dla Provinzia, vëgn adotada dala Junta provinziala y spo ratificada dal Consëi provinzial. Chësta pratica se basëia sön na norma spezifica dl Statut d'autonomia (articul 54, coma 1, zifra 7) che atribuësc ala Junta en caje d'urgënza le podëi de adotè provedimënc de competënza dl Consëi; chisc mëss indere gnì ratificà dal Consëi tla pröma sentada suzessiva. Tl caje che le Consëi ne ratificass nia la deliberaziun dla Junta provinziala gniss le recurs, bele presentè ala Curt costituzionala, detlarè ilezit por defet de legitimaziun da pert dla porsona che l'à presentè, che ó dì da pert dla Presidënta o dl Presidënt dla Provinzia.
|
|
|
| 4.5.4 |
Lege-aodanzes y dessëgns de lege-aodanzes ortiades al Parlamënt
Le Consëi provinzial sciöche mascim organn dla Provinzia po se fà portausc di bojëgns y di dejiders dla popolaziun de Südtirol ince te chi ciamps che n'é nia de süa competënza mo de chëra dl Stat. I stromënc iuridics a süa desposiziun por chisc fins é la lege-aodanza y le dessëgn de lege-aodanza.
Cun lege-aodanza él da intëne la domanda motivada de intervënt dl Parlamënt zënza n test articolé menada ite da almanco döes aconsiadësses o dui aconsiadus.
Le tratamënt dles lege-aodanzes vëgn fat aladô dla prozedöra de tratamënt dles moziuns.
Le dessëgn de lege-aodanza rapresentëia l'eserzize dla iniziativa legislativa aladô dl articul 71 dla Costituziun. Chësta desposiziun dla Costituziun vëiga danfora che i Consëis regionai po tó pert al'ativité de legislaziun dl Stat presentan dessëgns de lege ales ciamenes te ciamps de competënza logicamënter dl Stat. Tres la reforma dl Statut d'autonomia él gnü slarié fora chësta competënza, che ê impröma resservada al Consëi regional, ai Consëis dles Provinzies autonomes de Trënt y Balsan.
Le dessëgn de lege-aodanza mëss gnì presentè da almanco 2 aconsiadësses o aconsiadus y mëss revardè materies nia de competënza dla Provinzia (sce no fóssel pö n dessëgn de lege provinziala), mo de interès particolar por la Provinzia.
Le tratamënt di dessëgns de lege-aodanzes vëgn fat aladô dla prozedöra de tratamënt di dessëgns de lege provinziala.
Les lege-aodanzes y i dessëgns de lege-aodanza aprovà dal Consëi vëgn ortià dala presidënta o dal presidënt dl Consëi ala Presidënta o al Presidënt dla Provinzia che i mëna al Govern por la presentaziun ales ciamenes.
Por ci che reverda la prozedöra por le tratamënt dles lege-aodanzes y di dessëgns de lege-aodanza te chëra ciamena dl Parlamënt a chëra che ai é gnüs presentà dal Govern, pon dì che la sóra desposiziun a livel di regolamënc parlamentars che po gnì aplicada al'ejaminaziun dles lege-aodanzes é le regolamënt dl Senat che vëiga danfora, che ares po gnì assegnades, do na comunicaziun aladô al plenum, ala comisciun competënta por chëra materia; sce les lege-aodanzes reverda materies che é oget di dessëgns de lege pendënc pro la comisciun vëgneres tratades deboriada. Inultima él odü danfora che so tratamënt vëgnes stlüt jö o cun na relaziun al plenum o cun na ressoluziun cun chëra che le Govern vëgn invié a tó provedimënc adatà. Por ci che reverda indere i dessëgns de lege aprovà dal Consëi regional o dai Consëis provinziai dla Provinzia autonoma de Trënt y Balsan ne contëgn i regolamënc parlamentars degönes desposiziuns particolares sura le tratamënt. Porchël vëgnel apliché la prozedöra ordinara preodüda por le tratamënt de dessëgns de lege. |
|
|
| 4.5.5 |
Iniziatives por modificaziuns dl Statut d'autonomia
Le Statut d'autonomia é na lege a livel costituzional y porchël na mudaziun eventuala se damana na prozedöra complicada odüda avisa danfora tla Costituziun y tl Statut instës.
Le dërt de iniziativa por modificaziuns dl Statut d'automonia ti speta al Consëi regional che n'eserzitëia porater nia chësc dërt tres na iniziativa direta, mo apëna do na proposta concordanta di Consëis dles Provinzies autonomes de Trënt y Balsan. Le Consëi provinzial de Südtirol po porchël invié ia la prozedöra por modifiché le Statut d'autonomia; al é dessigü chël organn che po valuté miù l'utilité y la portada dles mudaziuns.
Les domandes de modificaziun dl Statut d'autonomia po gnì presentades da vigni aconsiadëssa y aconsiadù y dala Junta provinziala.
Na te'domanda é metüda adöm da n test partì sö te articui cun na relaziun d'acompagnamënt. L'ejaminaziun dla proposta vëgn tignida sides tla comisciun speziala, metüda sö al mëteman de vigni legislatöra y che é componüda da dötes les porsones che presidiëia na fraziun o da porsones autorisades, che tl Consëi aladô dla prozedöra por le tratamënt de dessëgns de lege. Sce la domanda vëgn aprovada dal Consëi vëgn la deliberaziun ortiada al Consëi dla Provinzia autonoma de Trënt (che à le medemo dërt de iniziativa) y al Consëi regional (a chël che al ti speta la deliberaziun formala de iniziativa legislativa söla basa dles döes propostes di Consëis provinziai).
L'iniziativa por mudé le Statut d'autonomia ti speta ince al Govern y a vigni comëmber dl Parlamënt tres la presentaziun de n dessëgn de lege costituzionala corespognënt.
Le Statut d'autonomia vëiga danfora che chisc proiec de modificaziun dl Statut presentà o dal Govern o dai comëmbri dl Parlamënt mëss gnì comunicà al Consëi regional y ai Consëis provinziai de Trënt y Balsan che mëss dè jö sües tutes de posiziun tl tëmp de 2 mëisc.
Dan dala deliberaziun da pert dl Consëi provinzial vëgn i proiec ejaminà da na comisciun speziala de chëra che al fej pert les presidëntes o i presidënc dles fraziuns (la comisciun mëss fà na relaziun al Consëi tl tëmp de 20 dis lauran fora na proposta de deliberaziun) y dedô dal Consëi che mëss dè jö na tuta de posiziun tl tëmp de 60 dis: na tuta de posiziun positiva o negativa, na tuta de posiziun positiva cun anotaziuns o na tuta de posiziun positiva, a condiziun de surantó tl test dla domanda les mudaziuns proponüdes dal Consëi.
La tuta de posiziun dl Consëi, ince sce ara ne liëia nia, rapresentëia tla prozedöra parlamentara por na revijiun de na lege costituzionala sciöche le Statut d'autonomia, na funziun importanta por garantì l'autonomia y n vare prozedural relevant: tres la domanda de tuta de posiziun tol le Parlamënt a conescënza le punt de odüda dl organn plü rapresentatif dla popolaziun che é diretamënter interessada dala proposta de mudaziun dl Statut.
|
|
|
| 5. DESCUSION Y DEZIJION TL CUNSËI PROVINZIEL |
Uni pruzedura de descuscion y dezijion tl Cunsëi provinziel se desferenzieia per gauja dla particulariteies dla cuestions singules che vën tratedes. La pruzedura ududa danora tl regulamënt dl Cunsëi o scenó dal coleghium di/dla mëinagrupa se muda aldò che la va, per ejëmpl, de rujené de n dessëni de lege o de na mozion o che n à da numiné zachei o da fé l inuem de zachei per na ncëria da sëurandé.
Purempò iel mesun avëi na regulamentazion generela y n valguna regules de garanzia che vel per duta la pruzedures dl Cunsëi. I argumënc de chësta regulamentazion generela che à na mpurtanza particulera tla pruzedura y che merita perchël de unì cunscidrei plu avisa ie:
- l orden dl di
- la sentedes che ie publiches
- la descuscion
- la dezijion
- la funzion dl presidënt/dla presidënta
|
5.1 |
L orden dl di
L Cunsëi provinziel ne possa nia, aldò dl articul 62, coma 1 dl regulamënt dl Cunsëi, rujené o tò dezijions sun cuestions che ne n'ie nia ududes danora tl orden dl di. L orden dl di ie na lista dla cuestions, cun n numer damprovia, sun chëles che l Cunsëi à da rujené y/o da tò dezijions ntan na senteda o sescion. L vën metù adum dal presidënt/dala presidënta dl Cunsëi y l ti vën fat avëi a duc i cunselieres y a duta la cunselieres deberieda cun la cherdeda almancul 5 dis da lëur dan la senteda o dan l scumenciamënt dla sescion.
L orden dl di ie na garanzia acioche uni cuestion vënie trateda damprovia y nsci che i lëures vënie fac sciche l toca. N possa l mudé mé tres pruzedures particuleres ududes danora tl regulamënt dl Cunsëi y che te cër caji se damanda nce che maiuranzes cualifichedes sibe a una. L Cunsëi provinziel possa nstës njunté na cuestion nueva tres na vela sucrëta y cun la maiuranza de 2/3 de chëi che ie iló o l possa nce tò la dezijion, cun la maiuranza scëmpla, de tò tres dant una na cuestion dl orden dl di mpede n'autra. Chësc suzed do la rata dinrer y mé te caji straurdineres o per gauja de situazions unides a se l dé a d'infal. Sce n se noza massa suvënz y zënza pensé do de chisc mesuns udui danora tl regulamënt dl Cunsëi, dantaldut da pert dla maiuranza, manacen alalongia de desturbé che i lëures vede damprovia regularmënter y l ëssa na fazion negativa sun la relazion danter maiuranza y mendranza pulitica.
|
| 5.2 |
La sentedes ie publiches
La sentedes dl Cunsëi provinziel ie daviertes a duc. Chësta norma ora dl regulamënt dl Cunsëi garantësc l prinzip che i pruzedimënc de dezijion dl Cunsëi sibe davierc a duc. La ie la garanzia dla democrazies modernes y auza ora l liam particuler danter l popul y si parlamënt te na democrazia ulache l prim vën reprejentà tres l segondo. L Cunsëi provinziel possa tò la dezijion de se ancunté te na senteda sucrëta mé canche l à da nfé cun cuestions sun na persona. Na senteda sucrëta vën a se l dé dinrer y tla storia dl Cunsëi dla Provinzia autonoma de Bulsan nen iel mé puec caji.
I lëures de na nduneda legislativa coche l Cunsëi provinziel ie coche bele dit davierc a duc y chësc per ti unì do ai bujëns de democrazia, per garantì la nfurmazion y l cuntrol da pert di zitadins sun l'atività dl Cunsëi, per mëter n droa chël iter democratich che tres azions y reazions mantën n vita y viva la relazion danter litadëures y litei. Defrënc ie nce i mesuns per mëter n droa chësc prinzip che i pruzedimënc sibe davierc a duc: diretamënter, ulache i zitadins y i media possa se nuzé dla tribunes aposta per scuté su de cie che la va ntan la sentedes; ndiretamënter, tres la puscibltà de pudëi liejer do, nce te internet, ti documënc, tla relazions, ti protocoi stenografics y n.i. cie che l ie unì fat te Cunsëi y te si organns.
|
| 5.3 |
La descuscion
La regula generela dl dërt parlamenter ie la descuscion. Rujené deberieda de n problem, se rujené ora, lascé pro che duta la minonghes y prupostes de soluzion vënie purtedes dant y metudes a cunfront una cun l'autra, cialan tl medem tëmp de abiné ora cun ciuna la majera pert ie a una, chësc ie na regula y garanzia fundamentela de uni istituzion parlamentera. La descuscion o plu avisa se rujené ora ie un di mumënc de majera mpurtanza tl pruzedimënt che porta pro a tò la dezijion. Ma per avëi n bon sistem muessel nce vester l balanz danter lascé pro de jì plu sot te n argumënt y l bujën de ruvé ngalin nce a na dezijion. Acioche i lëures vede inant regularmënter y porte a n bon fin iel de bujën che la rejons de uniun vede a una cun la funzionalità dl organn: n parlamënt mé ciaculon y che ne ruva a deguna contlujion ne n'ie segur de no n sëni de efizienza dla istituzions reprejentatives. I regulamënc che uni istituzion se dà, y nsci nce chël dl Cunsëi dla Provinzia autonoma de Bulsan, scrij dant coche n miena de ruvé a una l plu saurì danter i nteresc cuntreres numinei dessëura dajan dant n valgun prinzips n generel y regules avisa per la descuscion dantaldut n cont de tan giut che n rejona y chësc aldò dla cuestion che n à da traté. Coche bele dit iel udù danora avisa per uni cuestion tan giut che n possa rujené ntan la descuscion, che muda aldò dla mpurtanza dla cuestion nstëssa (p. ej. plu giut per n dessëni de lege che per n documënt che cuntën na dezijion sun la direzion pulitica a chëla che n à da se tenì sciche na mozion o n orden dl di) y de tan inant che n ie tla descuscion (p. ej. plu giut per la descuscion generela de n dessëni de lege che no per la descuscion sun uni articul o per mudé n articul). Per uni cunselier/cunseliera vëija perchël l regulamënt dl Cunsëi danora de rujené da 3 menuc sce la va de na mozion, nchin a 60 menuc per la descuscion generela dla leges dl bilanz.
N auter aspet che auza ora la defrënzes danter la sortes de descuscion ie ciuna persones o tan de persones che possa rujené pea. Sëuraprò a chëla persona che à purtà ite la cuestion possa de regula uni cunselier/cunseliera y la Jonta provinziela tò la parola ntan la descuscion. Ma l ie nce caji ulache l possa tò la parola mé un n reprejentant/una na reprejentanta per uni grupa dl Cunsëi (p. ej. canche n à da fé ora i ponc al orden dl di) y l vën fat nsci na descuscion sciche de dì limiteda. Te chisc caji - l ie belau for per cuestions sun la pruzedura - possa mé na pitla cumpëida de cunselieres tò la parola, un/una o doi/doves, che ie a una y la medema cumpëida che ie contra la pruposta n descuscion. Degun cunselier/deguna cunseliera possa rujené zënza ti avëi damandà dant la parola al presidënt/ala presidënta y l'avëi giapeda. L presidënt/la presidënta ti dà la parola aldò de canche i se à nunzià tres l sistem eletronich. I/la cunselieres rejona stajan mpe y cialan de viers dl presidënt/dla presidënta, i cumëmbri/la cumëmbres dla Jonta provinziela rejona ntant sce for stajan mpe y cialan de viers dla nduneda. Sce l cunselier/la cunseliera che à giapà la parola ne n'ie nia a una, possen nia finé via o spusté l ntervënt per jì inant te n'autra senteda.
|
| 5.4 |
Coche l vën tëut la dezijion
Pernanche duc i cunselieres/duta la cunselieres che se à nunzià à finà de rujené ie la descuscion fineda via. L presidënt/la presidënta ti dà mo la parola al reprejentant/ala reprejentanta dla Jonta provinziela y/o a chi che à purtà ite la cuestion acioche i posse fé si replica.
Canche nce chësc mumënt che fej mo formalmënter pert dla descuscion ie stlut ju, tolen pona la dezijion. N cëla de abiné ora ciuna che ie la minonga dla nduneda n cont dla cuestion o dla pruposta trateda.
Dan che l vën dat ju la stima possa i/la cunselieres te cër caji, p. ej. canche la se trata de n dessëni de lege o de d'autri documënc che à la medema pruzedura, tò mo n iede la parola per fé detlarazions de vela. Te chëstes spiega i/la cunselieres si pusizion che i tulerà ite ntan la vela che vën do: a una, de contra, de se tenì dainora, de ne tò nia pert ala vela.
Pernanche la detlarazions de vela, sce ududes danora, ie finedes, van inant cun l dé ju la stima. Acioche na delibra dl Cunsëi vele muessel vester la cumpëida leghela de cunsilieres canche l vën lità. Chësta cumpëida leghela ie, aldò dl articul 64 dla Costituzion, la maiuranza assoluta di cumëmbri/dla cumëmbres dla nduneda, chël uel dì per nosc Cunsëi provinziel de 18 cunselieres. Sciche l ie usanza tl parlamënt - y tl articul 81, coma 1 dl regulamënt dl Cunsëi provinziel vëniel fat referimënt avisa a chësc - van ora da chël che tla sentedes dl Cunsëi (ma nia te si cumiscions) iel daniëura la cumpëida leghela y perchël ne cëlen nia do de ufize uni iede dan na vela. Ma uni cunselier/cunseliera possa do che l presidënt/la presidënta à detlarà stluta la descuscion y dan che l vën dat ju la stima, damandé de cumpedé do sce la cumpëida leghela ie. Sce la cumpëida leghela ne n'ie nia chëla sposta l presidënt/la presidënta la senteda al plu de n'ëura o la stluj ju. Canche n se abina inò per jì inant cun la senteda do che n la à lasceda vester per l tëmp udù danora o do che la fova unida fineda via per gauja dla cumpëida leghela che ne n'ie nia unida a se l dé, velel inò la norma dl regulamënt dl Cunsëi auzeda ora dessëura, chël uel dì che n rata che l sibe inò l Cunsëi cun la cumpëida leghela per tò si dezijions. Tl regulamënt dl Cunsëi iel pona mo normes bëndebò avisa sun co calculé la stimes di/dla cunselieres che se à damandà de cialé do la cumpëida leghela; sun co calculé la stimes di/dla cunselieres che se à damandà la vela cherdan ora l inuem o sucrëta, nce sce i ne tol pona nia pert ala vela; sun i/la cunselieres che se à damandà la vela cherdan ora l inuem o sucrëta y che ie nce te sala canche l vën cherdà ora per l segondo iede si inuem, ma ne dà nia ju si stima. L cuntrol dla cumpëida leghela ne n'ie nia n pruzedimënt per si cont, ma sce n se l damanda, vëniel fat tl mumënt canche n cumpëida la stimes dates ju pra la vela sun la cuestion o la pruposta trateda.
Pra la vela dij i/la cunselieres la sia tres n "sci", n "no" o "me tënie dainora". L vën dat ju la stima te na maniera tlera da udëi auzan la man, a usc do che n à cherdà ora l inuem o n sucrët tres l mplant eletronich (chësc sistem ne va mo nia) o dajan ju na zedula da lité.
Per l solit dan te Cunsëi ju la stima, auzan la man y tres l fat che n vëija la posizion tëuta, ti garantëscen al mandat parlamenter si trasparënza y ai litadëures l cuntrol sun la vita pulitica n generel y sun uni lità n particuler. Tla cumiscions iel mé lascià pro de lité auzan la man, ora che sce la se trata de fé ora sun ncëries nternes (presidënt/presidënta, vizepresidënt/vizepresidënta y scrivan/scrivana) ulache n l fej cun na zedula da lité. L presidënt/la presidënta se joa dla manieres de dì tlassiches sciche "Chi che ie a una auze la man", "Chi ie pa de contra?", "Chi se tën pa dainora?". I/la secreteres de presidënza juda a cumpedé ora la stimes y l presidënt/la presidënta cunedësc dedò l resultat. Tl cajo de melsegurëza sun l resultat dla vela fata auzan la man, possel unì damandà, debota do la cunedida dl resultat, de la fé mo n iede. Sce l presidënt/la presidënta ie melsegura sun l resultat monce do la segonda vela passen via a lité cherdan ora l inuem.
La regula normala de lité auzan la man possa unì mudeda te chëla do cherdeda dl inuem, sce almancul 3 cunselieres fej na dumanda cualificheda. Chësta vela vën a se l dé cherdan ora l inuem de uni cunselier/cunseliera tl orden alfabetich a scumencé da chël numer che ie unì trat ala busca dal presidënt/dala presidënta. L presidënt/la presidënta porta dant l senificat dla stima da dé ju sun la cuestion o la pruposta trateda, dan che n mët man de cherdé ora i inuemes. Chësc vën fat normalmënter da n secreter/na secretera de presidënza. Uni cunselier/cunseliera cherdà/cherdeda dij adaut si stima (sci, no, me tënie dainora) o detlarea de ne tò nia pert ala vela. Pernanche n à finà de cherdé ora duc l prim iede, scumëncen mo n iede a cherdé ora chëi/chëla cunselieres che ne fova nia iló pra la prima cherdeda o che ne n'à nia respundù n chël iede. Pra la vela cherdan ora l inuem vën la cumpëida leghela ududa danora acioche la delibra vele bën (maiuranza assoluta de chëi che fej pert dl Cunsëi) y abineda ora automaticamënter cumpedan chëi/chëles che à tëut pert ala vela, y njuntan, coche nunzià dessëura, la zifra de chëi/chëles che se à damandà la vela cherdan ora l inuem - sce n cajo che i ne n'ëssa nia dat ju si stima - y ala fin mo chëi/chëles che fova iló ntan la vela, ma ne n'à nia tëut pert. L ie mé una na cuestion pulitica per chëla che la vela cherdan ora l inuem vën scrita dant de ufize. L se trata dla mozion de desfidënza contra la Jonta provinziela, l ufize dla presidënza dl Cunsëi o i singuli cumëmbri de chisc. La gauja de chësta norma dl regulamënt dl Cunsëi ie l valor pulitich particuler che na mozion de desfidënza à y sëuraprò che la ulentà y ala fin dla finedes nce la respunsabltà de uni cunselier/cunseliera, de chëles che l ie de bujën, ie da udëi ora tler per duc i/duta la litadëures.
La regula normala de lité auzan la man possa ala fin dla finedes unì mudeda te chëla sucrëta, sce l ie na dumanda cualificheda de almancul 5 cunselieres. Sce l ie sibe na dumanda de lité cherdan ora l inuem che una sucrëta tolen dant la vela sucrëta. La vela sucrëta vën fata o cun na zedula da lité o se nuzan dl mplant eletronich. Danter chisc doi mesuns mëten tl Cunsëi dla Provinzia autonoma de Bulsan per l mumënt mé n droa chël cun la zedula da lité y perchël spieghen tlo dessot mé chël. La vela mët man partian ora a duc i cunselieres/duta la cunselieres na zedula da lité sun chëla che i à da fé na crëusc sun l cheder che cuntën si minonga (sci o no), o lascian la zedula da lité ueta (dé ju na zedula da lité ueta uel dì se tenì dainora). Dedò chërda n secreter/na secretera de presidënza uni cunselier/cunseliera do l orden alfabetich y chisc/chëstes ficia ite la zedula da lité tla urna metuda su a mesa la sala dl Cunsëi. Pernanche n à finà de cherdé ora l prim iede duc, scumëncen mo n iede a cherdé ora chëi/chëla cunselieres che ne fova l prim iede nia iló. I/la secreteres de presidënza se nota su chëi/chëla cunselieres che dà ju si stima, cumpëida pona ora la zedules y scrij su l resultat dla vela sun n formuler aposta, l sotscrij nce y ti l dà pona ju al presidënt/ala presidënta che cunedësc ala fin l resultat dla vela. Sce la va de lité, numiné o fé l inuem de zachei per na ncëria da sëurandé, iel de ublianza lité cun la zedula da lité: te chësc cajo scrij l cunselier/la cunseliera sun la zedula da lité l inuem de un o de plu candidac, aldò dla stimes de preferënza che ie lascedes pro. Tla vela sucrëta iela avisa schiche pra la vela do cherdeda dl inuem: l ie de bujën dla cumpëida leghela acioche na delibra dl Cunsëi vele. Chël uel dì che la maiuranza assoluta di cumëmbri/dla cumëmbres dl Cunsëi muessa vester iló y chësc abinen ora automaticamënter cumpedan chëi/chëles che à tëut pert ala vela y njuntan, coche nunzià dessëura, chëi/chëles che ne n'à nia tëut pert ala vela, ma che fova iló ntan che l univa cherdà ora i inuemes l segondo iede.
Ora dl quorum struturel che fossa la mëndra cumpëida de cumëmbri/cumëmbres dl Cunsëi che muessa tò pert ala vela (sce l ne n'ie nia udù danora autramënter mienen tlo la maiuranza assoluta di cunselieres/dla cunselieres) iel de gran mpurtanza per la dezijions dl Cunsëi che l sibe nce l quorum de cunsëns, che fossa la cumpëida de stimes che ie de bujën acioche na cërta dezijion vele nce. N chësc cont scrij l articul 82 dl regulamënt dl Cunsëi dant che "Uni delibra dl Cunsëi vel pernanche l ie plu stimes a una che de contra, ora che tla materia y ti caji ulache l ie udù danora d'autra maiuranzes. Sce la cumpëida dla stimes ie valiva, ie la pruposta da ntënder sciche nia azeteda". Chësta regula vel nce per la cumiscions, ma iló iela nsci che sce l ie unfat n grum de stimes a una y de contra, ti vëniel dat l majer pëis ala stima dl presidënt/dla presidënta dla cumiscion. Te Cunsëi al incontra, sce la cumpëida de stimes a una y de contra ie valiva, porta chësc pro che la pruposta ne vën nia azeteda (ora che tla dezijions dl Cunsëi tëutes ala fin de n pruzedimënt per cunfermé n lità/na liteda, ulache l vel la dezijion che ie plu de utl per l lità/la liteda). Nscila ne n'ie chëi che se tën dainora nia da tò n cunscidrazion ti conc che vën fac per arjonjer la maiuranza che ie de bujën per dé pro na pruposta. Chësta ie na regula tipica dla pruzedures parlamenteres che vel nce tla Majon di Deputac y che vën da na nterpretazion de n cër viers dl articul 64 dla Costituzion.
Aldò de chësta nterpretazion ne n'ie chël che se tën dainora nia un che renunzia (al cuntrer de chi che detlarea de ne tò nia pert ala vela o de chi che lascia la sala dan la vela), ma l tol ite plu che auter na pusizion danterite, de n mez sci o de nia defin de no. L valor cuncret de si posizion sun l resultat finel depënd pona da coche i singuli/la singules se à detlarà, a una o contra la pruposta. L cunselier/la cunseliera che uel se tenì dainora ne n'ie da una na pert nia de contra che la nduneda feje si delibra, davia che l vën cumpedà pea pra chëi/chëles che fej ora la cumpëida leghela, ma se tenian dainora ne judel dal'autra pert nia pea, ora che ndiretamënter, a furmé la minonga dla nduneda. Chësta maniera de calculé la maiuranza che ie de bujën per dé pro na pruposta porta pro che, sce na gran cumpëida de cunselieres che ie iló se tën dainora canche l ie da dé ju la stima, possa na pruposta unì azeteda nce mé cun puecia stimes a una, ma for sce l nen ie deplù de chëles de contra.
|
| 5.5 |
La funzion dl presidënt/dla presidënta
Ntan l pruzedimënt cumplicà de descuscion y dezijion sun na cuestion ududa danora dal orden dl di, à l presidënt/la presidënta dl Cunsëi na funzion de gran mpurtanza. Ora di lëures danora de urganisazion y prugramazion dla nduneda, che vën fac a una cun l coleghium di/dla mëinagrupa o te uni cajo do avëi rujenà limpea, ti spietel al presidënt/ala presidënta na funzion de gran mpurtanza ntan la descuscion y dezijion de uni pruzedimënt.
L presidënt/la presidënta mëina y coordinea dut ntan la descuscion y cëla de mantenì la disciplina cun i mesuns udui danora. Al presidënt/ala presidënta ti spietel de ti dé y ti tò la parola a uni reladëur/reladëura, de ti la cumëter al reladëur/ala reladëura de tenì ite i tëmps che l à a despusizion y de se tenì al argumënt sun chël che n ie tl lëur de rujené, de purté dant y de tò la dezijion sun cuestions de pruzedura, ora che ti caji ulache chëla dezijion ti spieta al Cunsëi.
Al presidënt/ala presidënta ti spietel ntan la vela de purté inant la pruzedura suvënz cumplicheda (nce sce l ie de plu normes tl regulamënt dl Cunsëi a chëles che l muessa se tenì y che strënj ite si lidëzes de azion). La vela ie chël mumënt ntan duta la pruzedura che porta ala fin dla finedes ala delibra che ie da ntënder sciche la ulentà dl Cunsëi. L presidënt/la presidënta dà dant l orden dla veles, tulan la dezijion sun ciuna cuestion che l ie da lité dant y sun ciuna do, y mët a verda che dut vënie purtà a fin regularmënter.
|
| 6. I DËRC DLA CUNSELIERES Y DI CUNSELIERES |
Nce ti cunfronc di cumëmbri dl Cunsëi dla Provinzia autonóma de Bulsan vën a valëi la regula tipica dla democrazia reprejentativa, cunseguenta al articul 67 dla Costituzion y defineda tecnicamënter cun l inuem "pruibizion dl mandat imperatif" o "mandat liede". Chësta pruibizion, o sce n uel la tlamé te na esprescion positiva, chësc cumandamënt o prinzip, vëij danora che la cunseliera o l cunselier, che reprejentea duta la populazion dla Provinzia de Bulsan y no mé si litadëures o grupes de nteres de uni sort (lobbies), ne ie lià a deguna maniera a ndicazions de coche ël o ëila dassëssa dejëujer si mandat, ma i ie liedesc y ndependënc, ënghe sce i se tulerà, sambën, a cuer de se nciarië di bujëns y dla esigënzes particuleres de si litadëures. N basa ala pruibizion dl mandat imperatif ne ie la cunselieres y i cunselieres provinziei nia respunsabli politicamënter per l tëmp dla dureda de si ncëria. Tl urdinamënt giuridich mancia defati defin i strumënc per pudëi fé valëi si respunsabltà politica (tres, p.e., la revucheda dl mandat):
La cunselieres y i cunselieres provinziei, gòd, sciche i cumëmbri parlamenteres, de na cërta imunità limiteda, n basa a chëla che ëiles y ëi ne muessa nia respuender dla minonghes purtedes a esprescion o dla stimes dates ju ntan l eserzize de si funzion. La rejon de chësta garanzia persunela ududa danora per uni cunseliera y cunselier tl'esecuzion de si funzion (no mé tla sales dl Cunsëi, ma nce tla sozietà) ie tlera: n uel ti garantì ala cunseliera y al cunselier la plu ampla liedëza de valutazion y de dezijion tl'eserzitazion de si mandat, zënza che ëila o ël muesse se temei che na minonga purteda n iede a esprescion o na stima data ju posse cumpurté respunsablteies (zeviles, penales, aministratives, disciplineres, patrimonieles). Chësta imunità vel, per rejons tleres, nce do la fin dl mandat.
La cunselieres y i cunselieres giata na ndenità fisseda cun lege (tl mumënt mo cun la lege regiunela dl 26 de fauré 1995, n. 2). Chësta ndenità y i autri paiamënc udui danora dëssa seguré da una na pert la ndependënza economica dla cunseliera y dl cunselier (la/l defendan nsci da nfluenzes o prescions da dedora) y, dal'autra pert, lascé pro che la persones litedes posse eserzité si mandat te na maniera prufescionela y durëivla dedican al lëur tl Cunsëi provinziel (y al lëur tl Cunsëi regiunel, ajache i la cunselieres y cunselieres provinziei à nce la ncëria de cunselieres dla Region) la majera pert de si tëmp.
|
| 7. LA UBLIANZES DLA CUNSELIERES PROVINZIELES Y DI CUNSELIERES PROVINZIEI |
La cunselieres provinzieles y i cunselieres provinziei ne à nia mé dërc, ma nce ublianzes. Chëstes se porta pro dala desposizions spezifiches cuntenides tl Statut de autonomia y dantaldut ti regulamënc dl Cunsëi provinziel de Südtirol. Chisc regulea duta l'atività dl Cunsëi provinziel de Südtirol y si organs. Prima, almanco tl orden de tëmp, ie la ublianza dla cunselieres y di cunselieres nueves chëla de dé ju l juramënt. L juramënt (la cunseliera y l cunselier jura fedeltà ala Costituzion) ie defati na cundizion ndespensabla per dejëujer la funzions de cunseliera o cunselier. L juramënt vën normalmënter fat n la prima senteda do la veles. Sce per vel mpedimënt giustificà ne ëssa na cunseliera o n cunselier nia pudù juré tla prima senteda, vën l juramënt fat dadedò, n ucajion de si prima partezipazion ai lëures dl Cunsëi. La cunseliera y l cunselier à po l duvier mpurtant de partezipé a duta la sentedes dl Cunsëi y di autri organs te chëi che ëila o ël ie unic cherdëi a tò pert. Sce ël o ëila ne pudëssa per vel' rejon nia tò pert a vel' senteda per gaujes persuneles o per ademplì a d'autri duvieres istituziunei de mpurtanza, muessi giustifiché si assënza ti l fajan al savëi danora ala Presidënta dl Cunsëi o dl organ nteressà (p.e. na cumiscion).
Na lingia d'autri duvieres possa unì definei "regules de cumpurtamënt": l ie duvieres che à l fin de seguré l orden ntan la sentedes dl Cunsëi provinziel y de si organs y de garantì ala cunselieres y ai cunselieres che les/i posse eserzité si dërc cun liedëza. Y propi perchël vëij l regulamënt ntern dl Cunsëi danora la ublianza de n cumpurtamënt che sibe for sciche l se toca y adatà ala denità y al bon inuem dla istituzion per schivé l desturb dla sentedes, la pruvocazion de tumulc o dejordens, l se purté pro de rebec o azions viulentes y nce l'adurvanza, a usc o per scrit de esprescions ufensives o urdeneres.
Ciuna straufonghes ie pa ududes danora per la cunselieres y i cunselieres provinziei che ne respetea nia chësta regules?
- Na prima sort de straufonghes ie lieda al duvier dla cunseliera o dl cunselier de nfurmé l presidënt o la presidënta de na cumiscion uni iede che ëila o ël ne po nia tò pert a na senteda. La straufonga ududa danora do trëi assënzes nia giustifichedes ndaloauter ie la destumënza dla ncëria de cumëmber dla cumiscion. Chësta straufonga ne ie nia ududa danora ti caji de assënza nia giustificheda dala sentedes dl Cunsëi provinziel, nce sce la vën dant plu suënz, davia che la ncëria ti ie unida sëurandata ala cunselieres y ai cunselieres dai litadëures y dala litadëures y perchël ti respuend i cumëmbri dl cunsëi provinziel mé a chisc.
- D'autra straufonghes possa unì aplichedes diretamënter dala Presidënta dl Cunsëi ai cunselieres y ala cunselieres sce i/les ne respetea nia una dla normes dl regulamënt ntern che garantësc l mantenimënt dl orden ntan la sentedes. Chësta straufonghes ie: l'esortazion ala cunseliera o al cunselier de usservé i tëmps de ntervënt o i argumënc de discuscion tl cajo che chiche rejona ne tënie nia ite i lims metui dant o sce ëila o ël desviessa dala tematica trateda (do doi iedesc che la Presidënta ti l'à cumetuda zënza resultat possela ti tò la parola a chëla o a chël che rejona) y la cherdeda dla cunseliera o dl cunselier, la/l tlaman cun si inuem, tl cajo che ëila o ël desturbe la dejëuta regulera dla senteda ti tulan la parola a chiche rejona iust, ciaculan cun d'autra o d'autri cunselieres o te uni cajo sce la cunseliera o l cunselier se cumporta a na maniera da desturbé la bona dejëuta di lëures dl Cunsëi. Sce na cunseliera o n cunselier ne lascia nia de desturbé l orden dla senteda, scebën che l ti ie unit cumetù doi iedesc de la finé, possa la Presidënta dl Cunsëi cumandé l'espulsion dala sala per l rest dla senteda y, te caji particularmënter grieves, la zensura. Chisc pruvedimënc possa unì adotei ndependentmënter dal fat che la cunselieres y i cunselieres ie bele unic cherdei al orden, canche na cunseliera o n cunselier gauja tumulc o dejordens o sce i vën a se dé. La zensura cumporta la pruibizion de azes ala sala per la senteda suzessiva y per na cumpëida de sentedes suzessives stabilides dal Cunsëi, te uni cajo per nia plu che de n dut cater sentedes.
|
|
e-mail
Italiano
